KIRAAT NEDİR?

1.KIRAAT NEDİR? 

 “Kur’ân-ı Kerim’in okunuş keyfiyeti, Kıraat âlimlerine nispet edilen okuyuşlar, bunlarla ilgili ilim dalı.” 

 1.1. KIRAAT KELİMESİNİN SÖZLÜK VE ISTILÂH ANLAMI: 

    

     Kırâat (ةءارق) kelimesi Arap dilinde ka-ra-e (أرق) fiil kökünden türeyen bir mastardır. Ka-ra-e (أرق) f iili sözlüklerde, “kadının âdetten kesilmesi yahut âdet olması ; hayvanın gebe kalması veya doğurması” anlamlarına gelmektedir. (Çetintaş, 2018). 

     Sözlükte “okumak, tilavet etmek” veya “okuma esnasında bir kelimeyi diğerine katmak” anlamlarına gelmektedir. (DİA/ Kıraat)

     Istılahta ise “Kur’ân-ı Kerim’in kelimelerinin nasıl okunacağı ve farklılıklarını nakledenlere nispetle inceleyen ilim dalıdır.”Kur’an, Kıraat ile eş anlamlıdır. Kıraat kelimesi Kur’an-ı Kerim’de yer almamakla birlikte “tilavet” manasını veren fiil kalıplarında ve masdar olarak birçok yerde geçer. (Araf 204; Nahl 98; İsra 14, 45, 106; Kıyâme 17, 18 ; İnşikâk 21; Alak 1, 3) (Çetintaş, 2018).

 

1.2. ALİMLER’IN KIRAAT TANIMLARI: 

 

• Râgıb el-İsfahanî’ye göre, “Tertilde har üf ve kelimeleri birbirine katmaya denir” 

 • Taşköprizâde’ye göre “Mütevatir ihtilâf vecihleri bakımından Allah kelâmı olan Kur’an-ı Kerim’in nazmının şekillerinden bahseden bir ilim dalıdır.” 

 • İbnü’l-Cezerî’ye göre “Kur’an kelimesinin nasıl okunacağını ve râvilerine nisbet etmek suretiyle bu kelimeler üzerindeki farklı okuyuşları konu edinen bir ilimdir.” 

 NOT: Kıraat imamlarından her birinin tercih ettiği okuyuşlar içinde Kıraat terimi kullanılmıştır. ( Asım kıraati, Nâfi kıraati gibi.) 

   

    Kıraat ilminin “kârî, kurrâ, mukrî, mübtedî, mütevassıt, müntehî, râvi, rivâyet, tarîk, vecih” gibi terimleri bu ilmi öğreten, öğrenen ve nakledenler hakkında ilgili eserlerde sıkça kullanılmaktadır. Kârî (çoğulu kurrâ) genel anlamıyla “Kur’an tilâvet eden” demek olup mübtedî ve müntehî diye iki kısma ayrılır: 

 Mübtedî: İfrad metoduyla Kıraat öğrenmeye başlayıp aynı metotla üç imamın kıraatini öğrenen kişiye denir. 

 Müntehî: Kıraatlerin çoğunu ve meşhur olanlarını okuyarak nakleden kişiye denir. 

 Mütevassıt: Dört veya beş kıraati ifrad tarikleriyle bilen kişiye denir. 

 Mukrî: Kıraatleri sağlam ve kesintisiz bir isnatla almış bir üstattan müşâfehe yoluyla(ağızdan ağıza) rivayet eden Kıraat âlimini ifade eder.

 

NOT: 

 İfrad tariki: Kıraat imamlarına ve râvilerine nisbet edilen vecihleri birleştirmeden ayrı ayrı okumak 

 Râvi: Kıraatleri imamlardan doğrudan veya vasıtalı olarak alıp nakleden kişi. 

 Rivâyet: Râviye nispet edilen Kıraat 

 

NOT: Kıraat râviden alana nispet edildiğinde adını alır. (DİA/kıraat) 

 2. KIRAATİN TARİHİ VE ÖNEMİ: 

 

2.1. KIRAATİN ÖNEMİ 

   

  “Ağır ağır ve dikkatlice okumak” anlamına gelen “tertîl” kelimesinin yer aldığı ayetler (Furkan 32; Müzzemmil 4) Kıraat ilminin Kur’ânî temelini oluşturmaktadır. (DİA/kıraat)

      Kırâat ilmini bilmek, kişiyi Kur’ân kelimelerinin hatalı telaffuz edilmesinden korur ve Kur’ân’ın tağyir ve tahrif edilmesini engeller. Kırâat ilmi, Kur’ân-ı Kerim’in kelimelerinde bulunan bir takım farklılıkları ortaya koymaktadır.

      Kırâat ilmi olmasaydı fıkıh gibi ilimler kaynağını, hadis ilmi ise dayanağını kaybederdi. Ebu’d - Derdâ: “Sen Kur’ân’ın vecihlerini tam öğrenemeyince fıkhın tamamını anlayamazsın.” demiştir. (Çetintaş, 2018).

 2.2. İLK KIRAAT ÇALIŞMALARI 

      

    Hicrî ilk üç asırda daha çok Mekke, Medine, Kûfe, Basra ve Şam gibi beldelerde yoğunlaşan Kıraat çalışmaları, daha sonra yapılan fetihler ve yürütülen İslamlaştırma faaliyetleri sonucunda Mısır, Kuzey Afrika, Endülüs, İran, Anadolu ve Orta Asya’ya kadar yayılmıştır.

      İbn Mücâhid (ö. 324/936), Kitâbü’s-Seb’a adlı eseriyle Kıraat ilminin tarihinde bir dönüm noktası oluşturmuştur. 

      Medine’de Nâfi b. Abdurrahman, Mekke’de İbn Kesîr, Kûfede Âsım b. Behdele, Hamza b. Habîb ve Kisâî, Basra’da Ebû Amr b. Alâ ve Şam’da İbn Âmirin kıraatinden meydana gelen bu sistem ilgiyle karşılanmış ve kabul edilmiştir. 

     Dânî yedi Kıraat konusunda İbn Mücâhidin tercihlerini benimsemiş ve eserleri İslâm dünyasında yedi Kıraat öğretiminde esas kabul edilmiştir. Şâtıbî’nin eseri Hırzü’l-emânî ise Kıraat öğretiminin vazgeçilmez eserlerindendir.İbn Mihrân en-Nîsâbûrî (ö.381/992) on kıraate dair el-Gâye fi’l kırâ’âti’l-aşr adlı eseriyle onlu sistemi ortaya koyan ilk müelliftir. 

 NOT: Onlu tasnifi Kıraat öğretiminde bir tarik haline getiren İbnü’l-Cezerî olmuştur. (DİA/kıraat)

 2.3. KIRÂATIN KISA TARİHÇESİ 

      

      Kırâat ilmi, vahyin yedi harf üzere nüzulü ile başlamıştır. Hz.Peygamber (s.a.v.) vahiy meleği Cebrâil vasıtasıyla aldığı âyetleri Allah’ın yardımı ile ezberlemiştir. Vahyolunan bu âyetleri ashâbına onların rahatça anlayabileceği bir tarzda, yavaş yavaş ve her bir âyetin sonunda vakfederek aktarmıştır. Ashâb-ı kirâm da Rasûlullah’tan (s.a.v.) müşâfehe yoluyla almış oldukları bu ilmi, nesilden nesile aktarmışlardır. 

       Kırâat ilmi, İslam coğrafyasında ulaştığı her yerde titizlik ile okutulmaya başlanmış, her belde kendisine uygun bir tarz geliştirip eğitimlere bu tarzlar ile devam etmişlerdir. (Çetintaş, 2018).

 3. KIRÂAT EKOLLERİ 

 

3.1. İSTANBUL TARÎKİ 

     

      Kanunî Sultan Süleyman (ö. 973/1566), Mısır’da tefsir, hadis, kelâm, tasavvuf ve kırâat alanın da büyük şöhrete ulaşmış Nâsıruddîn et-Tablâvî (ö.1015/1606)’nin önde gelen talebelerinden olan meşhur kâri Ahmed el-Müseyyerî el- Mısrî’yi İstanbul’a getirtmiş ve Eyüp Sultan Camii’ne imam olarak tayin etmiştir. 

     Ahmed el-Müseyyerî el-Mısrî, kırâat eğitiminde Ebû Amr Osman b. Saîd ed Dânî’nin(ö.444/1052) et-Teysîr fi’l-Kırââti’s -Seb’ adlı eseriyle İbnü’l-Cezerî’nin Tahbîrü’t -Teysîr isimli eserlerini asıl kaynak olarak kullanmıştır.

     İlk önce Eyüp Sultan’da okutulmaya başlanan bu eğitim tarzı, daha sonra Fatih ve Üsküdar’da okutulmaya başlanmıştır. Önceleri “Teysîr Tarîki” olarak isimlendirilen bu ekol, hicrî 10. asırdan sonra, “İslâmbol ya da İstanbul Tarîki”olarak isimlendirilmeye başlamıştır. İstanbul Tarîki’nin öğretim ve uygulamasında “Îtilâf Mesleği ve Sôfî Mesleği” isimlerinde iki ayrı meslek ortaya çıkmıştır. (Çetintaş, 2018).

 3.1.1. Îtilâf Mesleği 

  

       Ahmed el- Müseyyerî el-Mısrî’den sonraki dördüncü Reisü’l-Kuraa olan, Nakilbend Camii İmam Hatibi Yûsufzâde Abdullah Hilmî Efendi (ö. 1166/1753) tarafından kurulmuştur. Yûsufzâde Abdullah Efendi; el- Îtilâf fî Vucûhi’l-İhtilâf isimli eserinin mukaddime bölümünde, mesleğinde azimet cihetini tercih ettiğini belirtmiştir. Îtilâf mesleğinin eğitimi günümüzde devam etmemektedir. (Çetintaş, 2018). 

3.1.2. Sôfî Mesleği

    

      Sôfî Tarîki’nin kurucusu, Aksaray Langa’da iken 1937 yılında yıkılmış olan Bostancı başı Abdullah Ağa Camii İmam Hatibi, Kastamonulu Ahmed Es-Sôfî’dir (ö.1162/1749). Günümüzde, Diyanet İşleri Başkanlığı Haseki Dini Yüksek İhtisas Merkezi gibi, İstanbul Tarîki üzerine kırâat eğitimi veren kurumlarda halen öğretimi yapılmaya devam edilmektedir. (Çetintaş, 2018).

 3.2. MISIR TARÎKİ 

  

       Nâsıruddin Tablâvî’nin talebelerinden olan Şehâzetü’l-Yemenî, İmam Şâtıbî’nin Hirzu’l-Emânî’sini ve İbnü’l -Cezerî’nin ed-Dürre’sini asıl kaynak kabul ederek Mısırda kırâat eğitimi vermiştir. 

     Mısır Tarîki’nin Anadolu’da yayılması hicrî 1088 yılında Şehâzetü’l-Yemenî’nin talebesi Ali b. Süleyman el-Mensûrî’nin (ö.1134/1721) İstanbul’a gelerek bu tarik üzere eğitim vermesinden sonra olmuştur. Mısır Tarîkî, Şeyh Atâullah Mesleği ve Mutkin Mesleği şeklinde ikiye ayrılır. (Çetintaş, 2018).

 3.2.1. Şeyh Atâallah Mesleği

      

    Atâullah Mesleği, İstanbul Kanlıca Nakşî Dergâhı şeyhi, Şeyh Mehmed Atâullah Efendi (ö.1209/1794)’nin temsil ettiği meslektir. Kırâatte ruhsat şeklini tercih etmektedir ve Mısır Tarîki’nin halen eğitimi devam Ece’n mesleğidir. Yusuf İmamzâde Ahmed Rüşdî Efendi (ö.1217/1802)’nin bu meslekle ilgili Mürşidü’t -Talebe isimli bir eser kaleme almıştır. (Çetintaş, 2018). 

 3.2.2. Mutkin Mesleği 

    

      Bu mesleğin kurucusu Kettânîzâde Muhammed b. Mustafa en-Naîmî (ö.1169/1755)’dir. Kettânîzâde, mesleğinde azimet cihetini tercih etmiş olmakla birlikte, bu mesleğin günümüzde eğitimi yapılmamaktadır. Bu meslekte, medlerin mertebeleri, aynı vakıf veya âyette cem’ durumunda ortaya çıkan vecihlerin sıralaması ve bazı vecihlerin okunup okunmaması gibi konularda farklılıklar bulunmaktadır. (Çetintaş, 2018).

 

4. KIRAAT İMAMLARI: 

 

4.1. NÂFİ VE RÂVİLERİ 

    

     Adı Nâfi’ b. Abdirrahmân el-Medenî’dir. (ö.169/785) En meşhuru Ebû Ruveym olmak üzere Ebu’l-Hüseyn, Ebû Muhammed ve Ebû Abdurrahman gibi çeşitli künyeleri vardır. Hicrî 70 yılında doğduğu tahmin edilmektedir. (Çetintaş, 2018). 

     Kıraatte Medine imamı olarak tanınmış olup muttasıl Kıraat senedi Resûlullaha Übey b. Ka’b yoluyla ulaşır. İmam Nâfî’, kırâatini İmam Ebû Ca’fer (ö. 130/747), Abdurrahman b. Hürmüz el-A’rac (ö. 117/793), Şeybe b. Nisâh (ö. 130/747), Müslim b. Cündeb (ö. 106/724) ve Yezid b. Rûman (ö. 130/747)’dan almıştır.(DİA/kıraat) 

 

Râvileri: Kâlûn ve Verş 

 

4.1.1. Kâlûn 

    

       Adı İsa b. Mîna b. Verdân b. İsa el-İmâm ez-Zürkî ez-Zührî’dir. Hicrî 120 yılında Medine’de doğmuş, hicrî 220 yılında vefat etmiştir. Kırâatinin güzelliğinden dolayı hem hocası hem de üvey babası olan İmam Nâfi’ tarafından “iyi, güzel” anlamında “Kâlûn” lakabı verilmiştir. Şöhret bulduktan sonra dahi Kur’ân ve Arapça ilimlerine hizmet etmek için kalan ömrü boyunca dünyevi denebilecek her şeyden el çekmiştir. İmam Nafi’den kırâat haricinde hadis de rivâyet etmiştir. Kulakları az işittiğinden dolayı, talebelerinin hata ve yanlışını onların ağızlarına bakarak söylediği belirtilmiştir. Kâlûn’un Ebû Neşît (ö. 258/871) ve Hulvâni (ö. 250/864) isminde iki tarîki bulunmaktadır. (Çetintaş, 2018). 

4.1.2. Verş

    

     Adı Osman b. Abdillah b. Amr b. Süleyman’dır. Ebû Saîd ve Ebu’l-Kâsım gibi künyeleri vardır. Hicrî 110 yılında Mısır’da doğmuş, hicrî 197 yılında Mısır’da vefatetmiştir. Hicrî 155 yılında Medine’ye gelerek Nâfî’den kırâat öğrenmiştir. Yüzünün beyazlığından dolayı hocası tarafından “Verş” lakabı verilmiştir. Mısır’ın Şeyhu’l Kurrâ’sı olup Kırâatta ve Arapça’da da uzmandı. Kırâati Kuzey Afrika’da halen okunmaktadır. Verş’in Ezrak (ö. 250/864) ve Isbahâni (ö. 296/908) isminde iki tariki vardır. (Çetintaş, 2018).

 4.2. İBNÜ KESÎR VE RÂVİLERİ 

      

     Adı Ebû Ma’bed Abdullah b. Kesîr b. Amr ed-Dârî’dir. (ö. 120/738) Hicrî 45 yılında Mekke’de doğmuş, bir müddet Irak’ta bulunmuş fakat hicrî 120 yılında yine Mekke’de vefat etmiştir. İbnü Kesîr tâbiûndan olup, sahabeden Abdullah b. Zübeyr, Ebû Eyyûb el-Ensârî ve Enes b. Mâlik gibi sahabelere yetişmiştir. Mekke’nin kırâat imamıdır. (Çetintaş, 2018). Aslen İranlı olup İbn Kesîr künyesiyle meşhur olmuştur. Mekke Kıraat imamı olarak tanınır. Hz. Peygambere Mücâhid b. Cebr - Abdullah b. Abbas - Übey b. Kâ’b senediyle ulaşmıştır. (DİA/ kıraat) 

     İbnü Kesîr, kırâatı ve hitabeti düzgün, konuşkan bir kimseydi. Az sayıda da olsa hadis rivayet etmiştir. Kendisinden birçok kimse kırâat okumuştur. (Çetintaş, 2018). 

 Râvileri: Bezzî ve Kunbül

 4.2.1. Bezzî 

   

       Adı Ebu’l-Hasen Ahmed b. Muhammed b. Abdillâh b. Nâfî’ b. Ebî Bezze el Mekkî’dir. Hicrî 170 yılında Mekke’de doğmuş, 250 yılında yine Mekke’de vefat etmiştir. Aslen Hamedân’lıdır. Kırâati doğrudan İbnü Kesîr’den okumamış, bu kırâatteki güvenilirlik ve üstünlüğünden dolayı İbnü Kesîr’in râvisi olmuştur. el-Bezzî’nin Ebû Rebîa (ö.294/906) ve İbnü’l-Habbâb (ö. 301/913) isminde iki tariki vardır.

      Mekke kırâat hocası olup Mescid-i Haram’da 40 yıl boyunca müezzinlik yapmıştır. Duhâ Sûresi’nden sonra tekbir getirilme uygulaması el-Bezzî ile başlamıştır. (Çetintaş, 2018).

 4.2.2. Kunbül 

      

      Adı Ebû Ömer Muhammed b. Abdirrahman b. Hâlid el-Mahzûmî’dir. Hicri 195 yılında Mekke’de doğmuş ve 291 yılında yine Mekke’de vefat etmiştir. Ait olduğu sülaleden dolayı “Kunbul” lakabı verilmiş olmasıdır. Hicaz’ın Şeyhu’l-Kurrâsıydı. 

      Farklı memleketlerden ona kırâat okumak için gelenler olurdu. Kunbül de kırâati doğrudan İbnü Kesîr’den okumamış, bu kırâatteki güvenilirlik ve üstünlüğünden dolayı İbnü Kesîr’in râvisi olmuştur. (Çetintaş, 2018).

4.3. EBÛ AMR VE RÂVİLERİ 

     

       Adı Ebû Amr ez-Zebân b. Alâ b. Ammâr el-Mâzinî el-Basrî’dir (ö.154/771). Hicrî 68 yahut 70 yılında Mekke’de doğmuş, 154 yılında Kûfe’de vefat etmiştir. Ömrünü Basra’da geçirmiştir. Basra’nın kırâat imamıdır. Kırâatte, Arapça’da ve cahiliye şiirinde uzman, zahid ve doğru bir kimseydi. Benzerine az rastlanır bir ilme sahip olduğu söylenmektedir. O günün şartlarında bir oda dolusu kitabı vardı. 

      Eserlerinden bazıları şöyledir: Kitâbu’l-Kırâât, Kitâbü Mersûmi’l-Mushaf, el-Vakfu ve’l-İbtidâ ve Kitâbu’l-İdğâmi’l-Kebîr. (Çetintaş, 2018). 

     Mekke’de doğmuştur ve Basra kuraasındandır. Hz. Peygambere Mücâhid b. Cebr - Abdullah b. Sâib - Zeyd b. Sâbit, Yezîd b. Rûmân - Abdullah b. Ayyâş - Übey b. Kâ’b, Hasan-ı Basrî - Hittân b. Abdullah - Ebû Mûsâ el- Eş’arî gibi senedlerle ulaşmıştır. (DİA/kıraat) 

 

Râvileri: Dûrî ve Sûsî

4.3.1. Dûrî 

    

      Adı Hafs b. Ömer b. Abdilaziz b. Suhbân el-Ezdî ed-Dûrî’dir. Hicrî 150 yılından sonra, Bağdat’ın doğusunda kalan Dûr isimli bir beldede dünyaya gelmiş, bu nedenle bu lakapla anılır olmuştur. 246/860 yılında vefat etmiştir. Dûrî’nin Ebu’z-Za’râ (ö. 280/893) ve İbn-ü Ferah (ö. 303/915) isminde iki tarîki vardır. 

    Dûrî, Ebû Amr’ı bizzat görmemiş, kırâatini Yahyâ el-Yezîdî’den almıştır. Bu kırâattaki uzmanlığından dolayı râvilerden sayılmıştır. Hadis de rivayet etmiş olup 

     Eserlerinden bazıları şöyledir: Kırââtü’n-Nebî, Fedâilü’l-Kur’ân ve Eczâu’l- Kur’ân (Çetintaş, 2018).

4.3.2. Sûsî 

     

    Adı Ebû Şuayb Sâlih b. Ziyâd b. Abdillah Es-Sûsî’dir. Hicrî 173/789 ve 261/874 yılları arasında yaşamıştır. Diğer râvî Dûrî gibi Ebû Amr’ı bizzat görmemiş, kırâatini Yahya el-Yezîdî’den almış ve bu kırâatteki mahareti onun râvilerden biri olarak bilinmesini sağlamıştır. Sûsî’nin, İbn-ü Cerîr (ö. 316/928) ve İbn-ü Cumhûr (ö. 300/912) isminde iki tarîki vardır. (Çetintaş, 2018).

 4.4. İBNÜ ÂMIR VE RÂVİLERİ 

     

       Adı Ebû İmrân Abdullah b. Âmir b. Yezîd b. Temîm b. Rebîa el-Yahsabî’dir.(ö. 118/736) Hicrî 21 ve 118 yılları arasında yaşamıştır. Tabiûndan olup başta Hz. Osman olmak üzere birçok kimseden Kur’ân okumuştur. Şam’da bir süre kadılık ve Emevî Camii’nde uzun yıllar imamlık yapmıştır. İbn-ü Âmir, hafızası kuvvetli, âlim, zahid ve insanların işlerinde istişare için başvurdukları güvenilir bir kimseydi. İbn-ü Âmir’in 

      Eserleri şöyledir: İhtilâfü Mesâhifi’ş-Şâm ve’l-Hicâz ve’l-Irâk ve Kitâbün fî Maktûi’l- Kur’ân ve Mevsûlihi. (Çetintaş, 2018). 

      Aslen Yemenli olup İbn Âmir künyesiyle tanınmıştır. Şam kurrâsındandır. Kıraati Hz. Peygambere Münire b. Ebû Şihab el Mahzûmî- Hz. Osman senediyle ulaşmıştır. (DİA/kıraat) 

 

Râvileri: Hişâm b. Ammâr ve Ebû Amr İbn Zekvân 

4.4.1. Hişâm 

    

       Adı Hişâm b. Ammâr İbnü Nusayr b. Meysere’dir. 153/770 yılında Şam’da doğmuş ve 245/859 yılında yine orada vefat etmiştir. Şam’ın kırâat hocası, müftüsü, muhaddisi ve hatibidir. Kırâatı doğrudan İbn-ü Âmir’den değil Yahya b. Hâris ez-Zimârî’den almıştır. Bu kırâatteki uzmanlığından dolayı İbn-ü Âmir’in birinci râvisi sayılmıştır. Hulvânî (ö. 250/864) ve Dâcûnî (ö.324/935) isminde iki tarîki vardır. 

       Eserleri şöyledir: Fezâilü’l-Kur’ân, el-Fevâid ve el-Meb’as. (Çetintaş, 2018).

 4.4.2. İbnü Zevkân 

    

     Adı Abdullah b. Ahmed b. Beşîr b. Zekvân’dır. 173/789 yılında Şam’da doğmuş 242/856 yılında yine orada vefat etmiştir. Şam’ın hadis ve kırâat âlimidir. Emevî Camii’nin imamı olup kırâatte Hişâm’dan üstün olduğu bildirilmiştir. Ebû Dâvud ve İbnü Mâce’nin sünenlerinde rivayet ettiği hadisler bulunmaktadır. İbn-ü Zekvân’ın Ahfeş (ö. 292/904) ve Sûrî (ö.307/919) isminde iki tarîki vardır. 

     Eserleri şöyledir: Mâ Yecibü Alâ Kârii’l-Kur’âni ‘İnde Hareket-i Lisânih ve Aksâmu’l-Kur’ân. (Çetintaş, 2018). 

 

4.5. ASIM VE RÂVİLERİ 

     

      Adı Âsım b. Ebi’n-Nücûd Behdele el-Esedî’dir. Ebû’n-Nücûd babasının, Behdele ise annesinin ismi olduğu rivâyet edilmektedir. Kûfe’de doğmuş ve 127/744 yılında orada vefat etmiştir. Doğum tarihi tam olarak bilinmemektedir. Meşhur mutasavvıf Ebû Abdurrahman es-Sülemî’den sonra kırâatta Kûfe’nin reisi olmuştur. Güzel ve gür bir sesi, fasih bir konuşması vardı. Salih, mutkin ve güvenilir bir kimseydi. Kütüb-i Sitte’de rivayet ettiği hadisler bulunmaktadır. (Çetintaş, 2018). 

     Kûfe kurrâsındandır. Kıraati Ebû Abdurrahman es-Sülemî -Ali b. Ebû Tâlib ve Zir b. Hubeyş - Abdullah b. Mes’ûd isnadlarıyla Resûlullaha ulaşmıştır. Âsım Kırâatı, özellikle Hafs Rivâyeti, bugün dünya üzerinde en çok okunankırâattır.(DİA/kıraat) 

 Râvileri: Ebû Bekir Şu’be b. Ayyâş ve Hafs b. Süleyman

4.5.1. Ebû Bekir Şu’be 

      

     Adı Ebû Bekir Şu’be b. Ayyaş b. Salim el-Esedî el-Kûfî’dir. 95/713 yılında doğmuş, 193/808 yılında Kûfe’de vefat etmiştir. Kırâatini Âsım’dan almış, Ebû Hureyre’den de hadis rivayet etmiştir. Açık sözlü riyasız, ibadet ehli bir kimse olan Ebû Bekir Şu’be’nin Kur’ân’ın cüzlere ayrılması ile ilgili Eczâu’l- Kur’ân isimli bir de eseri bulunmaktadır. Ebû Bekir Şu’be’nin Yahyâ b. Âdem (ö. 203/818) ve el-Uleymî (ö. 243/857) isminde iki tarîki bulunmaktadır. (Çetintaş, 2018). 

 4.5.2. Hafs 

     Adı Ebû Ömer Hafs b. Süleyman el-Kûfî el-Esedî’dir. 90/708 yılında Kûfe’de doğmuş, bir müddet Mekke ve Bağdat’ta ikamet etmiş fakat yine Kûfe’de, 180/796 yılında vefat etmiştir. İmam Âsım’ın üvey evladı olup onun yanında yaşamış ve kırâatı ondan almıştır. Yeryüzündeki Müslümanların büyük çoğunluğu Kur’ân’ı Hafs rivâyeti üzere okumaktadır. Hafs’ın Ubeyd b. es-Sabbâh (ö. 235/849) ve Amr b. es-Sabbâh (ö. 221/836) isminde iki tarîki vardır. (Çetintaş, 2018).

 4.6. HAMZE VE RÂVİLERİ

     

     Adı Hamze b. Habib b. Ammâra b. İsmail et-Teymî ez-Zeyyât’tır. Zeytinyağı ticareti yaptığı için ez-Zeyyât denilmiştir. 80/699 yılında doğmuş, 156/772 yılında Hulvan’da vefat etmiştir. Kûfe’nin kırâat imamı olup Arapça, fıkıh ve Hadis ilimlerinde de bilgi sahibi idi. Kırâatının med, sekit ve imâlelerdeki ifrat derecesindeki bazı uygulamalardan dolayı bir kısım kırâat uleması tarafından eleştirildiği bildirilmiştir. 

     Eserleri: Kitâbu Kırâatı Hamze, Kitâbu’l-Ferâiz, Kitâbu’l Vakf ve’l-İbtidâ, Menâm fî Fazîleti Hıfzı’l-Kur’ân  (Çetintaş, 2018). 

     Fars asıllı olup Kûfe kurrâsındandır. Kıraati Resûl-i Ekrem’e Muhammed b. Abdurrahman b. Ebû Leylâ - îsa b. Abdurrahman b. Ebû Leylâ - Abdurrahman b. Ebû Leylâ - Hz. Ali ve Humrân b. A’yen - Ubeyd b. Nudayle - Abdullah b. Mes’ud isnadlarıyla ulaşmıştır. (DİA/kıraat) 

 

Râvileri: Hallâd b. Hâlid ve Halef b. Hişâm

4.6.1. Halef 

    

       Adı Ebû Muhammed Halef b. Hişâm b. El-Bağdâdî el-Bezzâr’dır. 150/767 yılında doğmuş, 229/843 yılında vefat etmiştir. Tohumcu anlamına gelen “el-Bezzâr” lakabıyla çağırılmaktan hoşlanmazdı. Nâfî’, Âsım ve Hamze kırâatını öğrenmiştir. Kırâatını bizzat Hamze’den almamış olup, bu kırâattaki güvenilirliğinden dolayı râvi olmuştur. Henüz on yaşındayken hafızlığını tamamlamıştır. 

     Eserleri: Kitâbü’l-Kırâât, İhtilâfü’l-Mesâhif, Kitâbü’l-Aded ve Müteşâbihü’l- Kur’ân’dır. İdris el Haddâd (ö. 292/904) ve İbn-ü Şâzân (ö. 286/899) isminde iki tarîki vardır. (Çetintaş, 2018). 

4.6.2. Hallâd 

     

    Adı Ebû İsâ Hallâd b. Hâlid’dir. Hicrî 130 yılının Recep ayında doğmuş, hicrî 220 yılında vefat etmiştir. Kûfe’nin seçkinlerinden olan bu zât da kırâatını bizzat Hamze’den almamış, Süleym’den almıştır. Süleym’in öğrencileri arasında en önde gelen ve zabtı en kuvvetli olanıydı. Bu kırâattaki güvenilirliğinden dolayı Hamze’nin râvisi olmuştur. Çok sayıda öğrenci yetiştiren Hallâd’ın İbnü’l Heysem (ö. 249/863) ve el-Vezzân (ö.250/864) isminde iki tarîki vardır. (Çetintaş, 2018).

 4.7. KİSÂΠ

      

    Adı Ebu’l-Hasan Ali b. Hamze b. Abdillah el-Esedî el-Kûfî’dir. Hicrî 120 yılında doğmuştur. 189 yılında İmam-ı Azam Ebû Hanife’nin meşhur öğrencisi İmam Muhammed ile birlikte seyahate çıkmış, bu seyahat esnasında, Rey’e bağlı Ranbûye köyüne geldiklerinde her ikisi de vefat etmiştir. 

     Büyük bir âlim olan Kisâî, Arapça’ya dair ilimleri Halil b. Ahmed (ö.170/786)’den, kırâat ilmini de başta Hamze olmak üzere birçok kimseden okudu. 

     Şiirde usta ve güzel ahlâk sahibi bir kimse olduğu bildirilmiştir. Kisâî, aralarında Ahmed b. Hanbel ve Ebû Ubeyd Kâsım b. Sellâm (ö.224/838)’ın da bulunduğu önemli öğrenciler yetiştirmiştir. (Çetintaş, 2018). İran asıllı olup Kûfe kurrâsındandır. Kıraati Hz. Peygambere Hamza b. Habîb, Îsâ b. Ömer el Hemedânî ve diğer bazı hocalarının isnadlarıyla ulaşmıştır. (DİA/kıraat) 

      Eserleri şöyledir: Kırââtü’l-Kisâî, el-Âsâr fi’l-Kırâat, Kitâbu’l-Kırâât, Müteşâbihu’l-Kur’ân, Meâni’l-Kur’ân, Kitâbu’l-Aded, Kitâbu’n-Nevâdir, Kitâbu’l-Hurûf ve Risâle fî Lahni’l-Amme mâ Telhanu fîhi’l-Avâm. (Çetintaş, 2018)

Râvîleri: Ebu’l-Hâris ve Dûrî

4.7.1. Ebu’l-Hâris 

     

   Adı Ebu’l-Hâris el-Bağdâdî’dir. Kisâî’nin en önde gelen dostlarından olup, kırâatı bizzat ondan öğrenmiştir. Bu konuda birçok da öğrenci yetiştiren Ebu’l-Hâris hicrî 240 yılında vefât etmiştir. Ebu’l-Hâris’in Muhammed b. Yahyâ (ö. 288/900) ve Seleme b. Âsım (ö. 270/883) isminde iki tarîki bulunmaktadır. (Çetintaş, 2018).

4.8. EBÛ CA’FER YEZÎD B. KA’KÂ EL-KÂRÎ (ö. 130/747~48) 

      

     Medine kurrâsındandır. Kıraati Hz. Peygambere Abdullah b. Ayyâş, Abdullah b. Abbas ve Ebû Hüreyre isnadıyla ulaşmıştır. (DİA/kıraat)

 

Râvileri: İbn Cemmâz ve İbn Verdân 

 4.9. YA’KÛB EL-HADRAMΠ

      Basra kurrâsındandır. Kıraatteki isnadları Sellâm b. Süleyman b. Münzir, Abdurrahman b. Muhaysın, Mehdî b. Meymûn ve Ebü’l - Eşbeh Ca’fer b. Hayyân gibi isnadlar ile Hz. Peygambere ulaşır. (DİA/kıraat) 

 

Râvileri: Ravh ve Ruveys

5. KIRAAT ÇEŞİTLERİ: 

 

5.1. SENEDLERİ BAKIMINDAN KIRAAT ÇEŞİTLERİ 

 

5.1.1. Mütevatir Kırâat 

    Yalan üzerine ittifak etmelerinin aklen mümkün olmadığı bir topluluğun, yine yalan üzerine ittifak etmelerinin aklen mümkün olmadığı bir topluluktan rivayet ettikleri bir kırâat çeşididir.

     Günümüzde bu şartları, Nâfî, İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn-ü Âmir, Asım, Hamze ve Kisâî kıraatlerinden oluşan seb’a kırâati taşımaktadır. Ancak İbnü’l - Cezerî (ö.833/1429), Müncidü’l - Mukriîn adlı eserinde, yedi kırâati on kırâate tamamlayan Ebû Ca’fer, Ya’kûb ve Halefü’l - Âşir kırâatlerinin de mütevâtir olduğunu bildirmiştir. (Çetintaş, 2018).

5.1.2. Meşhûr Kırâat 

     Adalet ve zabt sahibi olan kimselerin rivâyet etmesi şartıyla senedi sahih; bir yönüyle de olsa Arap gramerine ve resm-i hatt- ı Osmanî’ye uygun kırâatlerdir. Bu kırâatler tevatür derecesine ulaşamamış olsa da bunlara inanmak vacip olup inkarı caiz değildir. (Çetintaş, 2018). 

 5.1.3. Âhâd Kırâat 

     Senedi sahih olsa da, resm- i hatt-ı Osmânî’ye uymayan ya da belli bir şöhret derecesine ulaşamayan kırâatlerdir. Bunların okunmaması gerektiği gibi inanmak da vacip değildir. (Çetintaş, 2018).

5.1.4. Müdrec Kırâat 

    Kur’ân’ın aslından olmadığı halde ashâbdan bazıları tarafından tefsir maksadıyla âyetlerin aralarına düşülen notlardır ki bunların Kur’ân’ın aslından olduğu zannedildiği de olmuştur. (Çetintaş, 2018).

5.1.5. Mevzû Kırâat 

     Hiçbir aslı olmadığı halde uydurma bir senedle birilerine nisbet edilerek nakledilen kıraatler vardır. Ebü’l-Fazl Muhammed b. Ca‘fer el-Huzâî’nin (ö. 408/1017) Ebû Hanîfe’ye nisbet ederek bir araya getirdiği kıraatler oluşturur. (Çetintaş, 2018). 

 5.1.6. Sahih Kıraatler: 

     İki anlamda kullanılmıştır. Birinci anlama göre güvenilir bir senedle Hz. Peygambere ulaşan, Hz. Osman’ın çoğaltıp büyük şehirlere gönderdiği mushaflardan birine takdiren de olsa uyan, yine bir vecihlede olsa Arap diline uygun düşen kıraatlerdir. İkinci anlama göre güvenilir sened ve Arap diline uygunluk şartlarını taşıdıkları halde Hz. Osman’ın mushaflarına uymayan kıraatler de sahih kabul edilmiştir. Bu tür kıraatlerin okunması câiz görülmemiştir. (DİA/kıraat) 

 5.1.7. Şâz Kıraatler: 

     Sıhhat şartlarından en az birini taşımayan Kıraat şâz kabul edilmiştir. Arap diline uygunluk şartının eksik olması veya mushaflardan birine uymaması durumunda Kıraat yedi harf ruhsatı göz önünde bulundurularak bazı maksatlar için kullanılabilir. Ancak muttasıl sened şartını taşımayan Kıraat uydurma durumuna düşeceğinden terkedilir. Mushaflara ve Arap diline uygunluk şartını taşıdığı halde senedindeki ricâli sika olmayan kıraatler için de şâz tanımlaması yapılmıştır. Şâz kıraatler namazlarda ve ibadet maksadıyla okunmaz. Ancak bazı fıkhî meselelerin çözümünde kullanılabilir. İbn Muhaysın, Yezîdî, Hasan-ı Basrî ve A’meş’in Kıraatleri şâz olarak adlandırılır. (DİA/ kıraat)

 5.1.8. Mevzuu Kıraatler:

     Hiçbir aslı olmadığı halde uydurma bir senedle birilerine nisbet edilerek nakledilen kıraatler vardır. Ebü’l-Fazl Muhammed b. Ca‘fer el-Huzâî’nin (ö. 408/1017) Ebû Hanîfe’ye nisbet ederek bir araya getirdiği kıraatler oluşturur. (DİA/kıraat) 

5.2. SAYILARI BAKIMINDAN KIRÂAT ÇEŞİTLERİ 

 5.2.1. Yedi Kırâat

 İbn Mücahid’in tasnifine göre yedi Kıraat şunlardır:

•  Nâfî b. Ebî Nuaym’ın (ö. 169/875) Kırâati
• Abdullah b. Kesîr’in (ö. 120/737) Kırâat
• Ebû Amr el-Basrî’nin (ö. 154/770) Kırâati 
• İbnu Âmir eş-Şâmî’nin (ö. 118/736) Kırâati
• Âsım b. Ebi’n-Necûd’un (ö. 128/745) Kırâati
• Hamze el-Kûfî’nin (ö. 156/772) Kırâati 
• el-Kisâî el-Kûfî’nin (ö. 189/804) Kırâati 

 NOT: İlk olarak yedi imamın kırâatini bir araya toplayan Ebu Bekir b. Mücâhid (ö.324/935) (Çetintaş, 2018).

5.2.2. Sekiz Kırâat 

     İbnü Ğalbûn’un (ö. 399/1008) et-Tezkire fi’l-Kırââti’s-Semân adlı eserinde İbn Mücahid’in yedi kırâat tasnifine, Ebû Muhammed Ya’kûb el-Hadramî’nin (ö.205/820) kırâatini de eklemiştir. (DİA/ kıraat).

 

 5.2.3. On Kırâat 

     İlk defa İbn Mihrân el-İsfehânî en-Nisâbûrî (ö.381/992) el-Ğâye fi’l-Kırââti’l-Aşr adlı eserinde “On kırâat” tasnifini ortaya koymuştur. Yedi kırâate, Ebû Ca’fer Yezîd b. Ka’ka’ (ö. 128/745), Ebû Muhammed Ya’kûb el-Hadramî ve Ebû Muhammed Halef b. Hişâm el-Bağdâdî (ö.129/746) kırâatlerin eklenmesiyle oluşur. (DİA/kıraat)

5.2.4. Ondört Kırâat 

    On kırâate, el- Hasenü’l-Basrî’nin (ö. 110/728) Kırâati, İbnü’fl-Muhays’ın (ö.123/740) Kırâati, İbn Şenebûzî’nin (ö. 88/706) Kırâati ve Yahyâ el-Yezîdî’nin (ö. 202/835) Kırâati eklenmesiyle oluşur. (DİA/kıraat) 

 6. KIRAATLERE AYKIRI YAKLAŞIMLAR: 

     Alman şarkiyatçısı Theodor Nöldeke ilk çalışmalarını Kur’an’ın kaynağı problemine ayırmış, daha sonra “Geschichte des Qorāns” adlı eserini yazarak onun oluşum sürecinin bütün aşamalarını beşerî gayretler üzerine oturtmuştur. 

     Ignaz Goldziher’e göre “Kur’an, Hz. Muhammed’in ölümünden sonra oluşturulan ve sübûtu konusunda ciddi şüpheler bulunan bir kitaptır.” Mushaflar arasındaki farklar ve kıraatler bunun en açık delilidir. (DİA/kıraat)

 7. LİTERATÜR

 7.1. İlk Telifler: 

•  İbn Ya‘mer (89/708 [?]) el-Ḳırâʾe (ilk eser) 
• Ebân b. Tağlib (ö. 141/758) Kitâbü’l- Kıraat
• Ebû Ubeyd Kāsım b. Sellâm (ö. 224/838) Kitâbü’l-Ḳırâʾât 

NOT: Kastallânî ise Ebû Ömer Hafs ed-Dûrî için (ö. 248/862 [?]) “kıraatleri ilk toplayan kişi” demiştir. 

NOT: Mukātil b. Süleyman, Ebû Amr b. Alâ, Hamza b. Habîb, Ya‘kūb el-Hadramî ve Vâkıdî’nin de kıraat konusunda eser yazan ilk müellifler arasındadır. (DİA/kıraat)

 7.2. Yedi Kıraatle İlgili Eserler: 

•  İbn Mücâhid, Kitâbü’s-Sebʿa
• Ebû Ali el-Fârisî, el-Ḥücce li’l-ḳurrâʾi’s-sebʿa 
• İbn Hâleveyh, el-Ḥücce fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ
• Mekkî b. Ebû Tâlib, el-Keşf ʿan vücûhi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ ve ʿilelihâ ve ḥucecihâ 
• Dânî, et-Teysîr fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ ve Câmiʿu’l-beyân fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ
• İsmâil b. Halef es-Sarakustî, el-ʿUnvân fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ
• İbn Şüreyh, el-Kâfî fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ 
• Sefâkusî, Ġaysü’n-nefʿ fi’l-ḳırâʾâti’s-sebʿ (DİA/kıraat)

7.3. On Kıraatle İlgili Eserler: 

• İbn Mihrân en-Nîsâbûrî, el-Ġāye fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr ve el-Mebsûṭ fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr 
• Mübârek b. Hasan eş-Şehrezûrî, el-Miṣbâḥu’z-zâhir fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşri’l-bevâhir 
• Ebü’l-Alâ el-Hemedânî, Ġāyetü’l-iḫtiṣâr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr li-eʾimmeti’l-emṣâr 
• İbnü’l-Vecîh, el-Kenz fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr 
• İbnü’l-Cezerî, en-Neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr ve Ṭayyibetü’n-Neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr 
• Ali ed-Dabbâ‘ Taḳrîbü’n-Neşr fi’l-ḳırâʾâti’l-ʿaşr (DİA/kıraat)

7.4. Şâz Kıraatlerle İlgili Eserler:

• İbn Hâleveyh, Muḫtaṣar fî Şevâẕẕi’l-Ḳurʾân min Kitâbi’l-Bedîʿ 
• İbn Cinnî, el-Muḥteseb fî tebyîni vücûhi şevâẕẕi’l-ḳırâʾât ve’l-îżâḥi ʿanhâ 
• Ebü’l-Bekā el-Ukberî, İmlâʾü mâ menne bihi’r-raḥmân ʿan vücûhi’l-iʿrâb ve’l-ḳırâʾât fî cemîʿi’l Ḳurʾân 
• İbnü’l-Cezerî, Nihâyetü’l-berere fi’l-ḳırâʾâti’s-selâs ez-zâʾide ʿale’l-ʿaşere 
• Ahmed b. Muhammed el-Bennâ, İtḥâfü fużalâʾi’l-beşer bi’l-ḳırâʾâti’l-erbaʿate ʿaşer (DİA/kıraat)

7.5. Kıraatle İlgili Diğer Eserler: 

•  Muhammed b. Ahmed el-Ezherî, Kitâbü Meʿâni’l-ḳırâʾât 
• Ebü’l-Hasan İbn Galbûn, et-Teẕkire fi’l-ḳırâʾâti’s-semân 
• Mekkî b. Ebû Tâlib, el-İbâne ʿan meʿâni’l-ḳırâʾât
• Dânî, el-Müktefâ fi’l-vaḳf ve’l-ibtidâ 
• Ebû Ma‘şer et-Taberî, et-Telḫîṣ fi’l-ḳırâʾâti’s-semân
• İbn Ebû Meryem, el-Mûḍaḥ fî vücûhi’l-ḳırâʾât ve ʿilelihâ 
• Alemüddin es-Sehâvî, Cemâlü’l-ḳurrâʾ ve kemâlü’l-iḳrâʾ 
• Ebû Şâme, el-Mürşidü’l-vecîz ilâ ʿulûm teteʿalleḳu bi’l-Kitâbi’l-ʿazîz
• İbnü’l-Cezerî, Müncidü’l-muḳriʾîn ve mürşidü’ṭ-ṭâlibîn 
• Ahmed b. Muhammed el-Kastallânî, Leṭâʾifü’l-işârât li-fünûni’l-ḳırâʾât 
• İsmâil Hakkı b. Abdurrahman el-Kastamonî, ʿİlmü’t-taḳrîb
• Ahmed Beyli, el-İḫtilâf beyne’l-ḳırâʾât
• Mahmûd Halîl el-Husarî, Aḥsenü’l-eser fî târîḫi’l-ḳurrâʾi’l-erbaʿate ʿaşer 
• Hind Şelebî, el-Ḳırâʾât bi-İfrîḳıyye 
• Hüseyin Atvân, el-Ḳırâʾâtü’l-Ḳurʾâniyye fî bilâdi’ş-Şâm (DİA/kıraat)  

8. KAYNAKÇA

 

https://islamansiklopedisi.org.tr/kiraat--ilim 

ÇETİNTAŞ,B. (2018). Kırâat-i Seb’a Usûl Ve Kâideleri. 

https://acrobat.adobe.com/id/ urn:aaid:sc:AP:48a395e5-29c5-4343-9103-fd29ab530279